Çekme payı (shrinkage): malzemeye göre tipik değerler ve ölçüyü tutturmanın doğru sırası
PP ile ABS'nin çekmesi neden bu kadar farklı, ölçü tutmayınca önce prosese mi kalıba mı dokunulur? Tipik çekme aralıkları, etkileyen ayarlar ve çelik emniyetli düzeltme.
Plastik kalıpta soğurken hacim kaybeder; parça kaviteden biraz küçük çıkar. Bu küçülmeye çekme (shrinkage), kalıbı bunu karşılayacak kadar büyük işlemeye de çekme payı denir. Ölçü sorunlarının çoğu ya yanlış seçilmiş çekme payından ya da çekmeyi her atışta değiştiren dengesiz bir prosesten gelir.
Malzemeye göre tipik çekme aralıkları
Aşağıdaki değerler dolgusuz, standart kaliteler için tipik katalog aralıklarıdır. Kendi kalitenizin üretici veri föyü esastır; aynı aile içinde bile kaliteler arasında fark büyüktür.
| Malzeme | Tipik çekme (%) | Not |
|---|---|---|
| PS (GPPS) | 0,3–0,6 | Amorf, düşük ve kararlı |
| ABS | 0,4–0,7 | Amorf |
| PC | 0,5–0,7 | Amorf |
| PMMA | 0,2–0,8 | Amorf |
| PP (homopolimer) | 1,0–2,5 | Yarı kristalin, kalınlığa çok duyarlı |
| HDPE | 1,5–3,0 | Yarı kristalin |
| LDPE | 1,5–3,5 | Yarı kristalin |
| PA6 (kuru) | 0,7–1,5 | Nem alınca bir miktar genişler |
| PA66 (kuru) | 0,8–2,0 | Nem alınca bir miktar genişler |
| POM | 1,8–2,5 | Yarı kristalin, kalıp sonrası çekme belirgin |
| PBT | 1,5–2,2 | Yarı kristalin |
| PA66 + %30 cam elyaf | akışta ~0,2–0,5 / dikte ~0,6–1,0 | Yöne bağlı, çarpılmaya eğilimli |
Genel kural: amorf malzemeler (PS, ABS, PC, PMMA) az ve dengeli çeker; yarı kristalin malzemeler (PP, PE, PA, POM, PBT) daha çok ve prosese daha duyarlı çeker. Cam elyaf çekmeyi azaltır ama akış yönü ile dik yön arasında fark yaratır.
Çekmeyi ne değiştirir?
- Et kalınlığı: Kalın bölge daha çok çeker. Farklı kalınlıklar farklı çeker, bu da çarpılmaya dönüşür. Bkz. Çarpılma nedenleri
- Tutma basıncı ve süresi: Kapı donana kadar kaviteye eriyik basmak çekmeyi azaltır. Tutma süresi kapı donmadan kısaysa ölçü küçük ve değişken çıkar.
- Kalıp sıcaklığı: Yarı kristalin malzemede yüksek kalıp sıcaklığı kalıp içinde daha çok kristalleşme ve çekme, ama kalıptan sonra daha az ek çekme demektir. Düşük kalıp sıcaklığı ölçüyü ilk gün tutturup haftalar içinde kaçırabilir.
- Eriyik sıcaklığı: Daha sıcak eriyik genelde daha çok çeker.
- Kapı boyutu ve yeri: Küçük ya da yanlış yerdeki kapı erken donar, kalın bölge beslenemez.
- Yönlenme: Cam elyafta ve uzun akışlı parçada akış yönü ile dik yön farklı çeker.
Kalıp sonrası çekme ve nem
PP, PE, POM gibi malzemelerde çekme kalıptan çıktıktan sonra da bir süre devam eder. Bu yüzden ölçüm kalıptan çıkıştan 24–48 saat sonra, oda koşullarında yapılmalıdır. Poliamidler ise ortamdan nem alınca bir miktar genişler; kuru ölçülen PA parça birkaç gün sonra farklı ölçü verir. Ölçüm koşulunu (süre, sıcaklık, nem) müşteriyle yazılı olarak belirleyin.
Ölçü tutmuyorsa: doğru sıra
- Önce prosesi sabitle. Kapı donma testini yapın, tutma süresini buna göre ayarlayın, V/P geçişini oturtun. Bkz. V/P geçişi ve tutma ayarı
- Tekrarlanabilirliği kontrol et. Ardışık atışlarda ölçü dağılımı geniş ise sorun çekme payı değil, proses dengesizliğidir (yastık, kalıp sıcaklığı, kurutma).
- Bekle ve ölç. 24–48 saat sonra birden fazla parçayı, belirlenmiş koşulda ölçün.
- Prosesle küçük düzeltme. Tutma basıncı ve kalıp sıcaklığı ile birkaç onda bir milimetrelik ayar mümkündür; ama prosesi parçayı kurtarmak için sınırına itmeyin.
- Kalıbı düzelt. Fark sistematikse kalıp ölçüsü değiştirilir.
Çelik emniyetli (steel safe) işleme: Yeni kalıpta kritik ölçüleri, düzeltmenin talaş kaldırarak yapılabileceği tarafta bırakın: kavite biraz küçük, maça biraz büyük. Çelik almak kolaydır; kaynak doldurup yeniden işlemek pahalı ve risklidir.
Malzeme bazında kurutma ve işleme notları için Malzemeler sayfasına bakabilirsiniz.
Yazıda eksik ya da yanlış bir şey mi var? .
